body language (lichaamstaal) gebaseerd op de neurowetenschappen

Body language as integral part of human communication

Expertisecentrum Lichaamstaal Nederland (ELN) staat bekend om diepgaande, gespecialiseerde kennis op het gebied van lichaamstaal.

Het kenniscentrum verzorgt analyse, lezingen, cursussen en workshops op basis van empirische kennis, gebaseerd op multidisciplinaire concepten uit de neurowetenschap, communicatiewetenschappen, psychologie en bewegingsleer.

ELN ontwikkelde de Practitioner; een krachtige tool voor iedereen die de betekenis van lichaamstaal wil doorgronden. Door structuur aan te brengen in non verbale reacties wordt lichaamstaal bewust en begrijpelijk onderdeel van de communicatie gemaakt. Je leert een observatiemethodiek volgens een logisch protocol waarna de kennis direct in de praktijk kan worden getoetst. Deze cursus kan individueel of in groep worden gevolgd en in dagdelen worden gevolgd.

Je bewust maken van je eigen lichaamstaal en die van de ander maakt de onderlinge communicatie inzichtelijker.

Onderzoek toont aan dat mensen non-verbale communicatievaardigheden kunnen verbeteren via training. Dit heeft aantoonbaar effect in onderwijs, zorg of werving — mits de training gebaseerd is op empirisch onderbouwde methoden, niet op pseudo-wetenschappelijke "codes". Door non-verbale signalen te begrijpen kun je onbegrip en misverstand voorkomen.

Lichaamstaal is integraal onderdeel van onze communicatie. Als we praten en iemand zien luisteren, gaan we er vanzelfsprekend vanuit dat die persoon naar ons luistert. We nemen ook aan dat lichaamstaal verband houdt met wat men zegt. Toch zien we vaak een fundamentele vraag over het hoofd: denkt de ander niet aan iets anders? Want als dat zo is, heeft geen enkele interpretatie van lichaamstaal zin...

Lichaamstaal algemeen

Gerard Stokkink tijdens een lezing op de UvA Faculteiten Psychologie en Sociale Wetenschappen

Menselijke communicatie is multimodaal, wat betekent dat verschillende communicatieve kanalen gelijktijdig worden gebruikt. Naast gesproken taal spelen ook stemgebruik, gezichtsuitdrukkingen, lichaamsbewegingen en soms zelfs geur, vormen en uiterlijke kenmerken (zoals bijv. een uniform) een rol. Binnen populaire literatuur wordt vaak verwezen naar de 7-38-55-regel van A.Mehrabian. Hij stelde dat communicatie bestaat uit 7% woord, 38% stemgebruik en 55% lichaamstaal. Deze regel, gebaseerd op twee studies uit 1967, gingen uitsluitend over het overbrengen van gevoelens en attitudes, wanneer woord en intonatie tegenstrijdig zijn en zijn dus niet van toepassing op 'normale' communicatie.

Wanneer woorden en lichaamstaal met elkaar in conflict zijn hebben mensen de neiging meer op non-verbale signalen te vertrouwen. Dit komt doordat lichaamstaal vaak spontaan en onbewust 'ontstaat' en veel minder makkelijk bewust te controleren is.

Het belang van de neurowetenschappen bij het interpreteren van lichaamstaal.

Het lichaam, en dus ook lichaamstaal, wordt grotendeels aangestuurd door het zenuwstelsel. Binnen ons brein spelen verschillende systemen een rol in de productie van non-verbale signalen. De neocortex is het deel van de hersenen dat verantwoordelijk is voor hogere cognitieve functies zoals taal, planning en bewust denken. Wanneer mensen spreken, speelt de neocortex een belangrijke rol in het formuleren van woorden en zinnen. Naast de neocortex speelt het limbisch systeem een cruciale rol in emotionele processen. Dit systeem omvat verschillende hersenstructuren die betrokken zijn bij emoties, motivatie en geheugen.

Een van de belangrijkste onderdelen van het limbisch systeem is de amygdala, een structuur die betrokken is bij het herkennen van emotionele stimuli en het initiëren van snelle emotionele reacties. Wanneer iemand bijvoorbeeld angst ervaart, activeert de amygdala fysiologische reacties zoals een verhoogde hartslag, gespannen spieren en veranderingen in lichaamshouding. Omdat deze reacties grotendeels automatisch plaatsvinden, kunnen we ze moeilijk volledig controleren. Dit verklaart waarom lichaamstaal vaak een authentieke weerspiegeling vormt van iemands emotionele toestand.

Emoties manifesteren zich niet alleen in subjectieve gevoelens, maar ook in lichamelijke reacties. Wanneer we een emotie ervaren, activeert het autonome zenuwstelsel verschillende fysiologische processen, waaronder veranderingen in de hartslag en ademhaling, spieractiviteit en hormonale reacties. Fysiologische processen die zichtbaar kunnen worden in lichaamstaal. Zoals bijvoorbeeld: angst kan leiden tot een terugtrekkende beweging, zelfvertrouwen in een open houding of schaamte kan leiden tot het vermijden van oogcontact. In de visie van het ELN is lichaamstaal daarmee een directe en transparante manier om mentale en emotionele processen te uiten.

Geen mens is symmetrisch gebouwd. Het lichaam is net zo asymmetrisch als onze hersenhelften. Binnenkomende informatie wordt weliswaar door beide hersenhelften verwerkt, maar niet op dezelfde manier. Dergelijk verschil zien we ook terug op het gezicht en lichaam. De linker- en rechterkant van ons gezicht en lichaam zijn niet symmetrisch. Als we beter kijken, zien we duidelijk verschil. Frappant is ook om op te merken dat de werkelijk gevoelde emotie vaak duidelijker leesbaar is op de linker gezichtshelft. De betekenis achter lichamelijke reacties komt voor zo'n 85% van de mensheid overeen; er zijn altijd uitzonderingen op de regel!

Emotie = beweging! Emotie is fysiologisch: zowel cognitief als gedragsmatig.

Bewegingen van het lichaam worden via de zenuwen vanuit de hersenen gestuurd. Het lichaam uit onze emoties, zelfs die we proberen te verbergen.

We blozen, krijgen kippenvel... Het is een proces wat we slechts met moeite kunnen bedwingen.Tussen emotie en beweging bestaat een hechte samenwerking, die door de amygdala wordt gereguleerd. Het lichaam reageert dan spontaan op wat er op ons afkomt en reageert al vóórdat we ons ervan bewust zijn. Mensen kunnen hun woorden en gedachten manipuleren, maar het lichaam heeft niet geleerd te liegen!

William James, een psycholoog in de late negentiende eeuw symboliseerde dit proces met een klassiek geworden voorbeeld: “Als je tijdens een wandeling een beer ontmoet denk je dan eerst aan vluchten of wordt je bang en vlucht je om die reden..? “Vroeger dachten we ten onrechte dat we eerst bang werden en daarna vluchten, maar onderzoek wijst op het tegendeel. Pas als we voor ons leven vrezen, realiseren we ons dat we bang zijn..! Dit overlevingsmechanisme is ook te zien als we autorijden; we reageren al vóórdat we het gevaar hebben kunnen analyseren. Als we op ons ‘bewuste' brein zouden moeten wachten zijn we al te laat. Zo ook bij sporten, etc...

Het gezicht kan een uitgebreid scala aan gezichtsuitdrukkingen genereren. Onderdeel hiervan zijn micro-expressiesdie meestal een fractie (1/10) van een seconde duren wanneer we een emotionele reactie proberen te bedwingen of proberen vast te houden. Omdat zo'n zenuwimpuls op dat moment al door de hersenen is vrijgegeven en niet kan worden teruggedraaid, ontsnapt deze als micro-expressie.

Soortgelijke neurologische reacties worden uiteraard ook zichtbaar op het lichaam als micro-itch. Veroorzaakt door histamine (neurogeleider) geven de hersenen uiting aan lichamelijke reacties van het denkproces op dat moment. Wat we niet hardop zeggen heeft altijd gevolgen voor ons lichaam. Ook al is het heel subtiel, het lichaam liegt niet en geeft altijd informatie (Mod. 4 - ELN Practitioner).

Onderzoek van Paul Ekman heeft aangetoond dat micro-expressies belangrijke aanwijzingen kunnen geven over verborgen emoties. Micro-expressies zijn zeer korte gezichtsuitdrukkingen die optreden wanneer een emotie wordt onderdrukt of verborgen. Deze expressies duren vaak minder dan een halve seconde en zijn daarom moeilijk waarneembaar zonder training. Bij de analyse van lichaamstaal worden micro-expressies beschouwd als een waardevolle bron van informatie.

Het is echter belangrijk om lichaamstaal altijd in de context te plaatsen, omdat een enkele gebaar of expressie geen bewijs vormt voor een specifieke emotie of intentie. Lichaamstaal wordt immers pas echt interessant als we in gesprek zijn. Liegen is fundamenteel onderdeel (Burgoon,1994). Het herkennen van een leugen is geen doel op zich bij ELN. Het is een natuurlijk bij-product bij een analyse. Op het gebied van leugendetectie via lichaamstaal concluderen >400 afzonderlijke studies dat het menselijk vermogen om bedrog te herkennen via non-verbale signalen nauwelijks beter is dan toeval — plm. 54%.

In de communicatiewetenschappen probeert men eerst te begrijpen wat iemand denkt of voelt, om vervolgens te zien hoe het lichaam zich gedraagt om ervan te leren. Nu weten we dat als we het lichaam observeren, we kunnen ontdekken wat iemand echt denkt en voelt.